آتشکده یزد
آوریل 20, 2025مجموعه تاریخی امیرچخماق یزد
مجموعه امیرچخماق یکی از شاخصترین و مهمترین مجموعههای تاریخی شهر یزد است که با معماری منحصر به فرد و زیبای خود به یکی از نمادهای اصلی این شهر تبدیل شده است. این مجموعه تاریخی که در مرکز شهر یزد واقع شده، شامل میدان، مسجد، تکیه، بازار، آبانبار و بقعه است که هر کدام ارزش تاریخی و معماری فوقالعادهای دارند.
تاریخچه مجموعه امیرچخماق
مجموعه امیرچخماق در دوره تیموریان (قرن ۹ هجری قمری) به همت امیر جلالالدین چقماق شامی و همسرش فاطمه خاتون (معروف به ستی فاطمه) ساخته شده است. امیر جلالالدین چقماق از سرداران و امرای شاهرخ تیموری بود که در سال ۸۳۶ هجری قمری به حکومت یزد منصوب شد و تا زمان مرگش در سال ۸۶۳ هجری قمری در این شهر حکمرانی کرد.
او با الگو گرفتن از بارگاه پادشاهی شاهرخ و با همکاری همسرش به عمران و آبادانی شهر یزد پرداخت و مجموعهای از بناها را ساخت که امروزه به نام میدان امیرچخماق شناخته میشود. این مجموعه در زمان ساخت در خارج از حصار شهر یزد در محله دهوک سفلی قرار داشت، اما امروزه با گسترش شهر در مرکز آن واقع شده است.
تکیه امیر چقماق در سال ۱۳۳۰ هجری شمسی با شماره ۳۸۳ و مسجد امیر چقماق در سال ۱۳۴۱ با شماره ۲۴۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیدند. همچنین کل مجموعه با شماره ۲۴۱۶ در تاریخ ۱ شهریور ۱۳۷۸ به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شده است.
بخشهای مختلف مجموعه امیرچخماق
1. میدان امیرچخماق میدان امیرچخماق، یکی از تاریخیترین میدانهای ایران است که در قلب شهر یزد واقع شده است. این میدان محل برگزاری مراسم مذهبی، جشنها و مناسبتهای مختلف بوده و هنوز هم در مناسبتهای خاص مانند ایام محرم، مراسم مذهبی در آن برگزار میشود. نخلهای معروف عزاداری اهالی یزد، در همین میدان نگهداری و به نمایش گذاشته میشوند.
2. تکیه امیرچخماق تکیه امیرچخماق، نمای اصلی و شاخص میدان است که با سه طبقه طاقنماهای متقارن و زیبا به نماد شهر یزد تبدیل شده است. این بنا در حدود سالهای ۱۲۹۶ هجری قمری (دوره قاجار) ساخته شده و دارای معماری منحصر به فردی است. طاقنماهای سه طبقه با پلکانی شدن به سمت بالا، ساختاری متفاوت و زیبا را ایجاد کردهاند. بالاترین طبقه این تکیه، شاهنشین نامیده میشود که در گذشته محل نشستن شاهان و بانوان دربار برای تماشای مراسم مختلف بوده است. تکیه امیرچخماق در ضلع شرقی میدان واقع شده و در سال ۱۳۳۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این بنا محلی برای برگزاری مراسم عزاداری و سوگواری بوده و غرفههایی برای نشستن عزاداران دارد.
3. مسجد امیرچخماق مسجد امیرچخماق که با نامهای مسجد جامع نو یا مسجد دهوک نیز شناخته میشود، در سال ۸۴۱ هجری قمری ساخته شده و در ضلع جنوبی میدان قرار دارد. این مسجد از نظر زیبایی، وسعت، اهمیت و اعتبار بعد از مسجد جامع یزد، دومین مسجد مهم این شهر است. مسجد امیرچخماق دارای یک گنبد خمیده و ترکدار با کاشیهای سبز رنگ است. محراب آن از کاشی معرق با ساختمانی مقرنسکاری شده تشکیل شده و در وسط آن سنگ مرمر خوشتراشی نصب شده است. سردر شرقی مسجد دارای کتیبههایی از کاشی معرق به خط ثلث محمد الحکیم است. در زمان فتحعلی شاه قاجار، حاجی حسین عطار قسمتی بر شبستان مسجد افزود و بخشهایی از آن را نیز تعمیر کرد. این اثر در تاریخ ۱۵ آذر ۱۳۱۴ با شماره ۲۴۷ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
4. بقعه ستی فاطمه (آرامگاه فاطمه خاتون) بقعه ستی فاطمه، آرامگاه همسر امیر جلالالدین چقماق است که در مجموعه امیرچخماق قرار دارد. این بقعه دارای گنبدی منحصر به فرد است که به تازگی با اقدامات شهرداری و شورای شهر یزد، ملکهای مجاور آن خریداری و تخریب شده تا این گنبد از داخل میدان قابل مشاهده باشد. گنبد این بقعه، تنها گنبد خیارهای (با کاشیهای خیارهای شکل در رأس) در ایران است که به سبک معماری بناهای تیموری در آسیای مرکزی ساخته شده است. نمونه مشابه آن تنها در شهر هرات افغانستان یافت میشود که متعلق به بانو گوهرشاد است. در داخل بقعه، قبر دوطبقه ستی فاطمه از جنس سنگ مرمر قرار دارد. بر روی سنگ قبر، فقط نقش یک سرو وجود دارد که نمادی از معاد و زندگی پس از مرگ بوده است. آرامگاه دارای انواع تزیینات نقاشی و گچبری است.
5. آبانبارهای امیرچخماق مجموعه امیرچخماق دارای دو آبانبار است که یکی از آنها در زیر تکیه قرار دارد. این آبانبار تا حدود ۴۰ سال پیش مورد استفاده بوده و در حال حاضر به بخشی از موزه آب یزد تبدیل شده است.
ارزش هنری و معماری مجموعه امیرچخماق
مجموعه امیرچخماق از نظر معماری و هنری از ارزش بسیار بالایی برخوردار است. معماری این مجموعه ترکیبی از سبکهای معماری تیموری، صفوی و قاجار است که در طول زمان شکل گرفته است. نمای اصلی تکیه با طاقنماهای متقارن و پلکانی، یکی از شاخصترین نماهای معماری در ایران است.
تزیینات کاشیکاری، مقرنسکاری، گچبری و خوشنویسی در بخشهای مختلف این مجموعه، نشاندهنده هنر و ظرافت معماری ایرانی-اسلامی است.کتیبههای موجود در مسجد و تکیه به خطهای مختلف از جمله ثلث و کوفی، جلوه دیگری از هنر ایرانی را به نمایش میگذارند.
مرمت کاشیکاریهای این بنای تاریخی در گذشته به عهده استاد محمد علی فلاحتی مروست بوده است، هرچند باستانی پاریزی از استاد محمد بنایی نام میبرد که بعدها به جرم مخالفت با دولت و طرفداری از مشروطهخواهان به دستور شازده امیراعظم در یزد به دار کشیده شد.
رویدادهای معاصر مرتبط با مجموعه امیرچخماق
دفن شهدای گمنام
در پی دو سال کشمکش بر سر موضوع دفن ۸ نفر از شهدای جنگ ایران و عراق در میدان امیر چقماق یزد، در تاریخ ۱ دی ۱۳۹۳، پیکر شهدای گمنام در این میدان دفن شد. این اقدام با مخالفت مقامات استانداری یزد و سازمان میراث فرهنگی ایران مواجه شد، زیرا آن را غیرقانونی و به ضرر ثبتشدن پرونده شهر تاریخی یزد در فهرست میراث جهانی یونسکو میدانستند. با این حال، سه سال بعد در تاریخ ۱۸ تیر ۱۳۹۶، شهر جهانی یزد در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
نمایان شدن گنبد ستی فاطمه
در خرداد ماه سال ۱۳۹۹، با اقدام شهرداری و شورای شهر یزد، ملکهای مجاور بقعه ستی فاطمه خریداری و تخریب شد تا گنبد منحصر به فرد آرامگاه از داخل میدان قابل مشاهده باشد. پس از این آزادسازی بصری، مرمت گنبد این بنا که تنها گنبد خیارهای ایران (متعلق به عصر تیموری) است، در دستور کار قرار گرفت.
امیر جلالالدین چقماق شامی: بانی مجموعه
امیر جلالالدین چقماق، از امیران و سرداران شاهرخ تیموری و منسوب به شام غازان (یکی از محلات تبریز) بود. او در سال ۷۹۴ هجری قمری (۱۳۹۲ میلادی) در تبریز متولد شد و در سال ۸۶۳ هجری قمری (۱۴۵۹ میلادی) در یزد درگذشت.
در سال ۸۳۶ هجری قمری، شاهرخ تیموری او را به حکومت یزد منصوب کرد. امیرچقماق روابط بسیار نزدیک و مستحکمی با شاهرخ داشت و در مواقع حساس جنگی از یزد به لشکر او میشتافت. او با الگو گرفتن از بارگاه پادشاهی شاهرخ و با همراهی همسرش فاطمه خاتون به عمران و آبادانی شهر یزد پرداخت.
از خدمات عمرانی امیرچقماق برای شهر یزد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ساخت مسجد جامع نو (مسجد دهوک یا مسجد امیرچخماق) در سال ۸۴۱ قمری
- ساخت مجموعهای در مجاور مسجد شامل دو آبانبار و یک تکیه
- احیای آب محله دهوک با حفر چاه در نزدیکی مسجد جامع نو
- ساخت گرمابه در مقابل مسجد جامع کبیر یزد و کاشیکاری ستونهای آن
- ساخت منبر آجری مزین به نقشهای اسلامی در مسجد جامع کبیر
- احیای باغ حکمرانان یزد مشهور به لارستان که در زمان شاه یحیی مظفری ساخته شده بود
اهمیت مجموعه امیرچخماق در گردشگری یزد
مجموعه امیرچخماق به عنوان یکی از شاخصترین نمادهای شهر یزد، نقش مهمی در جذب گردشگران داخلی و خارجی به این شهر دارد. معماری منحصر به فرد و تاریخ غنی این مجموعه، آن را به یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری یزد تبدیل کرده است.
این مجموعه در قلب بافت تاریخی یزد قرار گرفته و دسترسی به آن برای گردشگران بسیار آسان است. مراسم مذهبی و سنتی که در این میدان برگزار میشود، مانند مراسم عزاداری محرم و نخلگردانی، جلوههای فرهنگی و مذهبی شهر یزد را به نمایش میگذارد و باعث جذب گردشگران علاقهمند به گردشگری فرهنگی میشود.
