باغ دولت آباد یزد
آوریل 20, 2025
زندان اسکندر یزد
مدرسهای با افسانههای تاریخی
زندان اسکندر یزد، که با نام اصلی "مدرسه ضیائیه" شناخته میشود، یکی از بناهای تاریخی باارزش ایران است که در بافت تاریخی محله فهادان شهر یزد قرار گرفته است. این بنای تاریخی با معماری منحصر به فرد، گنبد زیبا و سرداب مرموزش، هر ساله گردشگران بسیاری را به خود جذب میکند. در این مقاله به بررسی تاریخچه، معماری و افسانههای این بنای تاریخی میپردازیم.
تاریخچه زندان اسکندر
واقعیت تاریخی
مدرسه ضیائیه (زندان اسکندر) در حقیقت مدرسهای تاریخی با قدمتی حدود ۸ قرن است که در محله فهادان یزد، در مجاورت بقعه دوازده امام قرار دارد. این بنا در سال ۶۳۱ هجری قمری توسط عارف مشهور "ضیاءالدین حسین رضی" بنا گردید و در سال ۷۰۵ هـ.ق توسط پسرانش مجدالدین حسن و شرفالدین علی تکمیل شد. این اثر در تاریخ ۲۳ اسفند ۱۳۴۶ با شماره ثبت ۷۷۰ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ساخت این بنا ۷۴ سال به طول انجامید و بر خلاف افسانههای رایج، ارتباطی با اسکندر مقدونی ندارد.
افسانههای تاریخی
درباره نام "زندان اسکندر" روایتهای مختلفی وجود دارد:
-
روایت اول: برخی بر این باورند که اسکندر مقدونی هنگام حمله به ایران، این بنا را به عنوان زندان ساخته است و بعدها تبدیل به مدرسه شده است.
-
روایت دوم: گفته میشود دوردست بودن و آب و هوای خاص یزد باعث شده مخالفان یا تبعیدیهای سیاسی اسکندر به این منطقه تبعید شوند.
-
روایت سوم: در برخی متون تاریخی آمده که اسکندر شماری از تبعیدیان را به جایی فرستاد که بعدها به "زندان اسکندر" معروف شده است.
در نوشتههای تاریخی تا دوره صفویه، از بنایی مشخص تحت عنوان زندان اسکندر نام برده نشده است. "جامع مفیدی" قدیمیترین کتابی است که در آن نامی از بنای زندان اسکندر آورده شده و طبق آن، در دوره صفویه، بنایی با عنوان زندان اسکندر در محله شهرستان و نزدیکی مسجد چهل محراب مشهور بوده است.
معماری زندان اسکندر
زندان اسکندر یزد با معماری سبک آذری یا مغولی (که در زمان ایلخانیان مرسوم بوده)، نمونهای از معماری اصیل ایرانی است. این بنا در چهار مرحله ساخته شده است:
- ابتدا گنبدخانه کهن آن همزمان با حمله مغولان، برای آرامگاه ساخته شده و اصلاً مدرسه نبوده است.
- حدود دویست سال بعد در اوایل سده دهم، نوه سازنده نخست گنبد، در کنار آن این مدرسه را میسازد.
- در دورههای بعدی، بخشهای دیگری به آن اضافه شده است.
- در دوره معاصر، مرمتهایی روی آن انجام شده است.
ویژگیهای خاص معماری
-
گنبد خشتی: گنبد بنا با ارتفاع ۱۸ تا ۲۰ متر، خود شاهکاری از معماری خشتی است که با گچبریهای زیبا و تزئینات آبرنگ طلایی و لاجوردی آراسته شده است.
-
دیوارهای بلند: دیوارهای بنا ۸ تا ۹ متر ارتفاع دارند و از خشت و گل ساخته شدهاند.
-
بادگیرها: همچون دیگر بناهای یزد، این ساختمان نیز از بادگیرهایی برخوردار است که نقش مهمی در تهویه و خنک کردن فضای داخلی داشتهاند.
اطلاعات کاربردی برای بازدید
موقعیت
زندان اسکندر در محله فهادان یزد، کوچه رختشویخانه، کوچه حمام نو، مجاور بقعه دوازده امام واقع شده است.
ساعات بازدید
- شش ماه اول سال: از ساعت ۸:۰۰ صبح الی ۱۹:۰۰
- شش ماه دوم سال: از ساعت ۸:۰۰ صبح الی ۱۷:۰۰
توجه داشته باشید که ساعات بازدید در ایام خاص مانند اربعین ممکن است متفاوت باشد.
بهترین زمان بازدید
فصل بهار، پاییز و زمستان بهترین زمان برای بازدید از زندان اسکندر است. به دلیل گرمای شدید تابستان در یزد، ممکن است بازدید در این فصل چندان مطلوب نباشد.
نحوه دسترسی
برای رسیدن به زندان اسکندر، میتوانید از برج ساعت به سمت مسجد جامع یزد حرکت کنید. سپس با دنبال کردن تابلوهای راهنما به سمت محله فهادان، کوچه رختشویخانه و کوچه حمام برسید. بقعه دوازده امام نشانه خوبی برای یافتن زندان اسکندر است، زیرا این بنا دقیقاً در کنار آن قرار دارد.
نکات جالب درباره زندان اسکندر
-
شعر حافظ: حافظ شیرازی در یکی از اشعار خود به زندان اسکندر اشاره کرده است: "دلم از وحشت زندان سکندر بگرفت، رخت بربندم و تا ملک سلیمان بروم."
-
تداوم استفاده: این بنا در طول بیش از ۸ قرن، کاربریهای مختلفی داشته و همچنان پابرجا مانده است.
-
خشت و گل: مصالح ساختمانی بنا عمدتاً خشت و گل است که نشاندهنده مهارت معماران ایرانی در ساخت بناهای ماندگار با مصالح ساده و بومی است.
-
ثبت جهانی: این بنا در محدوده ثبت جهانی بافت تاریخی یزد قرار دارد که در سال ۱۳۸۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.
زندان اسکندر یزد، فارغ از افسانهها و روایتهای تاریخی مختلف، نمونهای بینظیر از معماری سنتی ایرانی است که علیرگم گذشت بیش از ۸ قرن، همچنان استوار باقی مانده است. این بنا با گنبد خشتی و بادگیرهایش، جلوهای از هنر و مهارت معماران ایرانی را به نمایش میگذارد که توانستهاند با استفاده از سادهترین مصالح، بنایی ماندگار بسازند که مقاوم در برابر گذر زمان باشد.
بازدید از زندان اسکندر، علاوه بر آشنایی با تاریخ و معماری ایران، فرصتی است برای لمس زندگی گذشته و درک عمیقتر از تمدن کهن ایرانی که در دل کویر شکوفا شده است.
